Karta Praw Wisły

punkt wyjścia do dialogu oraz wypracowania wspólnego dokumentu. Wersja robocza. Konferencja Łączy Nas Wisła. Spotkanie wokół rzeki, która łączy ludzi, miasta, idee. Gdańsk, 29.09.2026 (zob. prezentację: Podmiotowość prawna rzek). Tekst z opcją komentowania jest dostępny tutaj.

Preambuła

My, wspólnoty leżące nad Wisłą i w jej dorzeczu, samorządy, organy administracji, przedsiębiorcy, uznajemy, że nasze losy są związane z losem rzeki.

Wisła płynie od Beskidów do Bałtyku, a jej dorzecze obejmuje ponad połowę obszaru Polski. Rzeka jest źródłem wody pitnej, zapewnia chłód w upał, miejsce wypoczynku, życie tysiącom gatunków oraz tożsamość miastom, które wyrosły na jej brzegach. Na wielu odcinkach wciąż płynie własnym, naturalnym korytem, co stanowi dużą wartość i rzadkość w skali Europy.

Rzeka jest jednocześnie pod presją: zanieczyszczeń, susz i powodzi nasilanych przez zmianę klimatu, zabudowy koryta i brzegów, zasolenia.

Na świecie bardzo dynamicznie rozwija się ruch praw natury, uznający podmiotowość przyrody. W Hiszpanii laguna Mar Menor została uznana za osobę prawną w 2022, a wcześniej podobny status uzyskały rzeki Magpie w Kanadzie (2021), czy Whanganui w Aotearoa Nowej Zelandii (2017).

Samorządy nad rzekami Wye i Ouse w Wielkiej Brytanii przyjęły karty praw swoich rzek. Parlamenty Francji, Polski i Włoch rozważają przyznanie osobowości prawnej Loarze, Sekwanie, Odrze czy jezioru Garda.

Przyjmując tę kartę, dołączamy do tego ruchu i bierzemy na siebie odpowiedzialność za Wisłę w granicach naszych kompetencji.

Zasady

1. Wisła jest żywym ekosystemem i procesem. Obejmuje koryto, brzegi, doliny, dopływy, wody podziemne i ujście, a także organizmy, które dzięki niej żyją

2. Wisła jest całością od źródeł po Bałtyk. Co dzieje się w górnym biegu, dotyka dolnego. Dlatego myślimy i działamy w skali całej zlewni, ponad granicami gmin i województw.

3. Zdrowa rzeka to zdrowi ludzie i silna gospodarka. Ochrona Wisły jest częścią interesu publicznego, a nie przeszkodą w rozwoju.

4. Przezorność. Gdy działanie może poważnie lub trwale zaszkodzić ekosystemowi Wisły, brak pewności co do skutków nie jest powodem, by zaniechać ochrony.

5. Dialog, jawność oraz wieloletnia perspektywa. Decyzje dotyczące rzeki podejmujemy w oparciu o aktualną wiedzę naukową, uwzględniając skutki dla obecnych i przyszłych pokoleń, z udziałem mieszkańców i na podstawie informacji zrozumiałych dla każdego.

Prawa Wisły

Uznajemy, że Wisła ma prawo:

1. Do istnienia i swobodnego przepływu: do płynięcia własnym rytmem, z naturalną zmiennością stanów wody i ciągłością od źródeł po ujście.

2. Do pełnienia naturalnych funkcji: kształtowania koryta, wylewania na terasy zalewowe, transportu osadów oraz zasilania wód podziemnych.

3. Do życia wolnego od zanieczyszczeń: od ścieków, zasolenia, substancji toksycznych, plastiku i nadmiaru biogenów.

4. Do różnorodności biologicznej: do rodzimych gatunków i siedlisk, w tym ryb wędrujących oraz ptaków.

5. Do wsparcia zdrowej zlewni: do dopływów, mokradeł, lasów i gleb, które zatrzymują wodę oraz ją oczyszczają.

6. Do regeneracji i odbudowy: do przywracania zniszczonych odcinków i procesów, do renaturyzacji, oraz do naprawienia szkód przez tych, którzy je wyrządzili.

7. Do reprezentacji: do tego, by jej głos był słyszany w decyzjach, które jej dotyczą.

Zobowiązania sygnatariuszy

Każdy sygnatariusz, w granicach swoich kompetencji, zobowiązuje się:

1. Wyznaczyć opiekuna Wisły w swojej instytucji lub jednostce: osobę lub komórkę, która monitoruje sprawy dotyczące rzeki i jest punktem kontaktu dla mieszkańców.

2. Badać wpływ na rzekę przy przygotowaniu strategii, programu ochrony środowiska, planu ogólnego i miejscowych planów obejmujących dolinę Wisły lub jej dopływy, i opisywać ten wpływ w uzasadnieniu.

3. Zostawiać rzece miejsce: nie wyznaczać nowej zabudowy na terenach zalewowych i preferować rozwiązania oparte na przyrodzie (retencja, mokradła, roślinność na brzegach) zamiast umacniania brzegów betonem.

4. Ograniczać zanieczyszczenia: przejrzystość i modernizacja gospodarki ściekowej i deszczówki, jawne dane o zrzutach i przelewach burzowych w gminie.

5. Dzielić się wiedzą: udostępniać dane o stanie rzeki w przystępny sposób i wspierać monitoring obywatelski.

6. Włączać mieszkańców w decyzje dotyczące rzeki, m.in. przez panele obywatelskie, konsultacje z czytelnymi mapami i materiałami oraz budżet obywatelski.

7. Zabierać głos za rzeką: składać uwagi w konsultacjach dokumentów wodnych i w postępowaniach środowiskowych dotyczących Wisły, a w miarę możliwości wspólnie z innymi sygnatariuszami.

8. Uczyć i świętować: prowadzić edukację o Wiśle w szkołach i wspierać inicjatywy kulturalne nad rzeką.

Inspiracje i analogiczne inicjatywy: 

Karta praw rzeki Wye – Herefordshire Council

Karta praw rzeki Ouse – Lewes District Council  

Projekt ustawy dla Loary – Assemblée nationale 

Opinia obywatelska w sprawie Sekwany (Avis citoyen) 

Rights of Rivers